Kısa cevap: Binanızın hangi deprem yönetmeliğine göre projelendirildiğini, inşaatın bittiği yıl değil, projenin onaylandığı ve yapı ruhsatının alındığı tarih belirler. Kabaca: 1975–1997 arasında ruhsat alan binalar 1975 yönetmeliğine, 1998–Mart 2007 arası 1998 yönetmeliğine, Mart 2007–2018 sonu arası 2007 yönetmeliğine, 1 Ocak 2019’dan sonra ruhsat alanlar ise Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği’ne (TBDY 2018) göre projelendirilmiştir. Ancak yönetmeliğin yılı binanın gerçekten o kurallara uygun yapıldığını göstermez; özellikle 2000 öncesi binalarda proje ile uygulama arasındaki fark büyük olabilir. Bugün hangi yılda yapılmış olursa olsun, mevcut bir binanın deprem güvenliği TBDY 2018’e göre değerlendirilir.
Binanın yönetmelik dönemi neden önemli?
Türkiye’de 1940’tan bu yana on civarında deprem yönetmeliği yayımlanmıştır. Her yönetmelik, kendi döneminin bilgi birikimini ve yaşanan depremlerden çıkarılan dersleri yansıtır. Bir binanın hangi yönetmeliğe göre projelendirildiğini bilmek şunları anlamaya yardımcı olur:
- Binanın tasarımında hangi deprem kuvvetinin esas alındığını,
- Kolon, kiriş ve birleşim bölgelerinde hangi detay kurallarının uygulanmış olması gerektiğini,
- Projede öngörülen en düşük beton sınıfını ve donatı türünü,
- Binanın deprem performans analizinde hangi zayıflıkların özellikle aranması gerektiğini.
Ev alırken, kiralarken veya kat malikleri olarak karar verirken bu bilgi, binanın yaşından daha anlamlı bir ilk göstergedir. Ancak tek başına bir sonuç değildir; bunu aşağıda ayrıca açıklıyoruz.
Dönemlere göre deprem yönetmelikleri: özet tablo
| Yönetmelik | Hangi binalar? | Öne çıkan özellikler | En düşük beton sınıfı |
|---|---|---|---|
| 1975 Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik |
Yaklaşık 1975–1997 arasında projelendirilen binalar | 1972 deprem bölgeleri haritası; zemine bağlı spektrum ilk kez; birleşim bölgelerinde etriye sıklaştırma tanımlandı | Uygulamada düşük dayanımlı beton yaygındı |
| 1998 Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik (RG 02.09.1997) |
1998–Mart 2007 arasında projelendirilen binalar | 1996 deprem bölgeleri haritası; düzensizlikler ilk kez ayrıntılı; etkin yer ivmesi, bina önem katsayısı ve tasarım spektrumu | C16; 1. ve 2. derece bölgelerde bazı binalarda C20 |
| 2007 Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik (RG 06.03.2007) |
Mart 2007–2018 sonu arasında projelendirilen binalar | Hesap yöntemleri büyük ölçüde 1998 ile aynı; mevcut binaların değerlendirilmesi ve güçlendirilmesi ilk kez ayrı bölüm olarak | C20 |
| 2018 Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (RG 18.03.2018) |
1 Ocak 2019’dan sonra projelendirilen binalar | Deprem bölgesi yerine parsele özgü deprem tehlikesi; dört deprem düzeyi; performans hedefleri; mevcut binalar için Bölüm 15 | C25 |
Geçiş dönemlerinde, yeni yönetmelik yürürlüğe girmeden önce onaylanmış projeler eski yönetmeliğe göre yapılmış olabilir. Kesin bilgi için binanın yapı ruhsatı ve onaylı statik projesine bakılmalıdır.
1975 yönetmeliği: 1998 öncesi binalar
1975 tarihli Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik, 1972 tarihli deprem bölgeleri haritası ile birlikte uzun yıllar kullanıldı. Bu yönetmelikte zemine bağlı ivme spektrumları ilk kez yer aldı ve kolon–kiriş birleşim bölgelerinde sargı, yani etriye sıklaştırma kuralları tanımlandı.
Ancak bu dönemde yönetmeliğin sahada uygulanması zayıftı. Bu dönem binalarında sahada en sık karşılaştığımız sorunlar şunlardır:
- Düşük beton dayanımı: Betonun çoğunlukla şantiyede, el ile veya küçük betoniyerlerle hazırlanması; dere kumu ve elenmemiş agrega kullanılması.
- Düz (nervürsüz) donatı: Betona tutunması nervürlü donatıya göre zayıf olan düz donatı yaygın olarak kullanılıyordu.
- Seyrek etriye ve 90 derece kancalar: Kolon uçlarında sıklaştırma yapılmaması, etriye kancalarının depremde açılabilecek şekilde bükülmesi.
- Zayıf kolon–güçlü kiriş: Kolonların kirişlerden daha zayıf boyutlandırılması.
- Yumuşak kat: Zemin katın dükkân olarak bırakılması, duvarsız ve yüksek tavanlı yapılması.
Antalya için ayrıca önemli bir nokta vardır: 1996 haritasından önceki deprem bölgeleri haritasında Antalya il merkezi 4. derece deprem bölgesindeydi; 1996 haritasıyla 2. dereceye alındı. Yani kent merkezinde 1998 öncesinde projelendirilen binalar, bugün bilinen deprem tehlikesinin oldukça altında bir deprem yüküne göre tasarlanmış olabilir. Konuyu Antalya Kaçıncı Derece Deprem Bölgesi? yazımızda ayrıntılı anlattık.
1998 yönetmeliği: 1998–2007 arası binalar
2 Eylül 1997’de Resmî Gazete’de yayımlanan ve 1998 başında uygulanmaya başlanan yönetmelik, Türkiye’de modern deprem tasarımının başlangıcı kabul edilir. 1996 tarihli deprem bölgeleri haritası ile birlikte kullanıldı. Bu yönetmelikle:
- Yapısal düzensizlikler, yani burulma, yumuşak kat, zayıf kat ve planda çıkıntılar ilk kez ayrıntılı olarak tanımlandı.
- Etkin yer ivmesi katsayısı, bina önem katsayısı ve tasarım spektrumu esas alınarak deprem yükü hesabı yapıldı.
- Deprem bölgelerinde en düşük beton sınıfı C16 olarak belirlendi; birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde belirli binalarda C20 zorunlu tutuldu.
- Süneklik, etriye sıklaştırma ve kolon–kiriş birleşim kuralları ayrıntılandırıldı.
Yönetmelik yürürlüğe girdikten kısa süre sonra 1999 Kocaeli ve Düzce depremleri yaşandı. Bu depremlerden sonra kurallara sahada daha sıkı uyulmaya başlandı; yapı denetim sistemi kuruldu ve hazır beton kullanımı yaygınlaştı. Bu nedenle 1998–2000 arasında yapılan binalar ile 2001 sonrası binalar arasında uygulama kalitesi açısından fark olabilir.
2007 yönetmeliği: 2007–2018 arası binalar
6 Mart 2007’de yayımlanan Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik, deprem hesap yöntemleri bakımından büyük ölçüde 1998 yönetmeliğinin devamıdır. Öne çıkan değişiklikler şunlardır:
- En düşük beton sınıfı C20: Deprem bölgelerinde yapılacak tüm betonarme binalarda C20’den düşük dayanımlı beton kullanılamaz hâle geldi.
- Nervürlü donatı: Etriye, çiroz ve döşeme donatısı dışında nervürsüz donatı kullanımı yasaklandı.
- Mevcut binalar: Mevcut binaların değerlendirilmesi ve güçlendirilmesi ilk kez ayrı bir bölüm olarak düzenlendi; şekil değiştirmeye dayalı performans analizi tanımlandı.
Bu dönemde inşa edilen binalar, yapı denetimi altında ve çoğunlukla hazır betonla yapıldığından genel olarak daha iyi durumdadır. Yine de projesiz eklenen katlar, kaldırılan duvarlar ve zemin koşulları ayrıca değerlendirilmelidir.
TBDY 2018: 2019 ve sonrası binalar
18 Mart 2018’de yayımlanan ve 1 Ocak 2019’da yürürlüğe giren Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, deprem tasarımında köklü bir değişiklik getirdi:
- Deprem bölgesi kalktı: “Kaçıncı derece deprem bölgesi” yerine her parsel için AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası’ndan alınan SS ve S1 değerleri kullanılır. Parselinizin değerleriyle tasarım spektrumunu hesaplayabilirsiniz.
- Dört deprem düzeyi: Sık görülen küçük depremden çok seyrek görülen büyük depreme kadar dört farklı deprem yer hareketi düzeyi tanımlandı.
- Performans hedefleri: Binanın kullanımına ve yüksekliğine göre farklı performans hedefleri esas alınır.
- En düşük beton sınıfı C25.
- Mevcut binalar: Bölüm 15, mevcut binaların deprem performansının belirlenmesini ve güçlendirilmesini düzenler.
TBDY’nin hangi durumlarda nasıl uygulandığını Deprem Performans Analizi Hangi Yönetmeliğe Göre Yapılır? yazımızda anlattık.
Binanızın yönetmelik dönemini nasıl öğrenirsiniz?
- Yapı ruhsatının tarihine bakın: Binanın tabi olduğu yönetmeliği belirleyen asıl tarih, projenin onaylandığı ve ruhsatın alındığı tarihtir. Ruhsat bilgisi belediyenin imar ve arşiv biriminden öğrenilebilir.
- Onaylı statik projeyi inceleyin: Statik hesap raporunun ilk sayfalarında genellikle esas alınan yönetmelik, deprem bölgesi veya deprem parametreleri, beton ve donatı sınıfı yazılıdır.
- Yapı denetim bilgisini sorun: 2001’den sonra ruhsat alan binaların çoğunda bir yapı denetim kuruluşu bulunur. Denetim dosyasında beton deney sonuçları da yer alabilir.
- Tapu veya iskân tarihine tek başına güvenmeyin: İskân, inşaatın bitiminden yıllar sonra alınmış olabilir. Tapudaki tarih de binanın projelendirildiği dönemi göstermeyebilir.
- Proje yoksa: Ruhsatsız veya projesi kaybolmuş binalarda yönetmelik dönemi ancak yapım yılı ve sahada görülen detaylarla tahmin edilebilir. Bu binalar için İskânsız Binada Deprem Raporu ve Yapı Kayıt Belgeli Binada Deprem Raporu yazılarımıza bakabilirsiniz.
Yönetmelik yılı tek başına neden yetmez?
“Binam 2005’te yapıldı, 1998 yönetmeliğine göre, demek ki sağlam” düşüncesi yanıltıcı olabilir. Yönetmelik yalnızca projenin hangi kurallara göre hazırlanması gerektiğini söyler. Binanın gerçek durumu şunlara bağlıdır:
- Uygulamanın projeye uygunluğu: Projede yazan beton sınıfı ve etriye aralığı sahada uygulanmamış olabilir.
- Sonradan yapılan değişiklikler: Kesilen kolonlar, kaldırılan perdeler, eklenen katlar ve kapatılan balkonlar binanın davranışını değiştirir. Bkz. Mevcut Binaya Kat İlavesi.
- Zemin koşulları: Antalya’nın kıyı kesimlerindeki alüvyon ve sulu zeminler deprem etkisini büyütebilir.
- Korozyon ve yaşlanma: Özellikle denize yakın binalarda donatı korozyonu taşıma gücünü azaltır.
- Bugünkü deprem tehlikesi: Eski bir binanın tasarımında esas alınan deprem kuvveti, bugünkü Türkiye Deprem Tehlike Haritası’na göre belirlenen değerin altında kalabilir.
Bu nedenle hangi dönemde yapılmış olursa olsun, mevcut bir binanın deprem güvenliği yerinde inceleme, karot ve donatı tespiti ile TBDY 2018’e göre yapılan analizle anlaşılır. Karot sonuçları tek başına yalnızca fikir verir; binanın durumuna analiz karar verir. Kaç karot gerektiğini Binadan Kaç Karot Alınır? yazımızda anlattık.
Yapım dönemine göre ne yapmalı?
| Projelendirildiği dönem | Genel tablo | Önerimiz |
|---|---|---|
| 1998 öncesi (1975 yönetmeliği ve öncesi) | Düşük beton, düz donatı, seyrek etriye ve düşük tasarım deprem yükü sık görülür | Deprem performans analizi öncelikli; sonuca göre güçlendirme veya kentsel dönüşüm |
| 1998–2000 | Kurallar moderndir, ancak uygulama ve denetim değişkendir | Performans analizi önerilir; özellikle beton dayanımı ve etriye detayları kontrol edilmeli |
| 2001–2018 (yapı denetimli) | Genel olarak daha iyi; sorunlar daha çok sonradan yapılan değişikliklerden kaynaklanır | Değişiklik, tadilat veya şüphe varsa analiz; satın alma öncesi belge kontrolü |
| 2019 ve sonrası (TBDY 2018) | Güncel kurallarla projelendirilmiştir | Belge ve uygulama kontrolü; projesiz değişiklik varsa değerlendirme |
Rapor olumsuz çıkarsa seçenekleri Güçlendirme Projesi ve Uygulaması sayfamızda anlattık. Satın alma öncesi kontrol adımları için Ev Alırken Bina Sağlamlığı Nasıl Kontrol Edilir?, eski bir raporun hâlâ geçerli olup olmadığı için Deprem Raporu Kaç Yıl Geçerli? yazılarımıza bakabilirsiniz.
İlgili yazılar
Binanızın yapım yılını ve ruhsat bilgisini iletin
Binanızın hangi dönemde ve hangi kurallarla yapıldığını belgelerden birlikte belirleyelim; gerekirse TBDY 2018’e göre deprem performans analizini planlayalım. Bakanlık lisanslı kuruluş olarak Antalya’nın tüm ilçelerinde hizmet veriyoruz.
Sık sorulan sorular
Binamın hangi deprem yönetmeliğine göre yapıldığını nasıl öğrenirim?
Binanın yapı ruhsatı tarihine ve onaylı statik projesine bakın. Statik hesap raporunun ilk sayfalarında esas alınan yönetmelik ve deprem parametreleri genellikle yazılıdır. Bu belgeler belediyenin imar ve arşiv biriminden alınabilir.
1998 öncesi yapılan binalar çürük müdür?
Hepsi değil, ancak bu dönem binalarında düşük beton dayanımı, düz donatı, seyrek etriye ve düşük tasarım deprem yükü sık görülür. Bu nedenle 1998 öncesi binalar için deprem performans analizi öncelikli olarak önerilir. Binanın gerçek durumu ancak inceleme ve analizle anlaşılır.
2000 sonrası yapılan bina depreme dayanıklı mıdır?
2001’den sonra yapı denetimi altında ve hazır betonla yapılan binalar genel olarak daha iyi durumdadır. Ancak projeye aykırı uygulamalar, sonradan yapılan tadilatlar ve zemin koşulları binanın güvenliğini etkileyebilir. Yapım yılı tek başına güvence değildir.
1998 ile 2007 deprem yönetmeliği arasındaki fark nedir?
Deprem hesap yöntemleri büyük ölçüde aynıdır. 2007 yönetmeliğiyle en düşük beton sınıfı C20’ye yükseltildi, etriye, çiroz ve döşeme dışında nervürsüz donatı kullanımı yasaklandı ve mevcut binaların değerlendirilmesi ile güçlendirilmesi ilk kez ayrı bir bölüm olarak düzenlendi.
TBDY 2018 ile önceki yönetmelikler arasındaki en büyük fark nedir?
TBDY 2018 ile deprem bölgeleri kaldırıldı; deprem tehlikesi her parsel için AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası’ndan alınan değerlerle belirlenir. Ayrıca dört farklı deprem düzeyi ve binanın kullanımına göre performans hedefleri tanımlandı; en düşük beton sınıfı C25 oldu.
Eski binalar hangi yönetmeliğe göre değerlendirilir?
Binanın hangi yönetmeliğe göre yapıldığından bağımsız olarak, mevcut binaların deprem performansı bugün TBDY 2018’in 15. bölümüne göre değerlendirilir. Binanın yapıldığı dönemin kuralları ise sahada hangi zayıflıkların aranacağına yol gösterir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Yönetmeliklerin tam metni ve geçiş hükümleri için mevzuat.gov.tr ve AFAD kaynakları esas alınmalıdır. Binanıza özel değerlendirme için yerinde inceleme gerekir.
Binanız için mühendislik desteği mi gerekiyor?
Hermes Proje, Antalya merkezli ve Bakanlık lisanslı bir riskli yapı tespit kuruluşudur. Binanızın adresini iletin, süreci birlikte planlayalım.
