Fay Uzaklığı Hesaplama: TBDY 2018 Deprem Kaydı Seçimi için Rjb, Rrup ve Rx Aracı

Deprem kaydı seçimi, performansa dayalı tasarımın ve zaman tanım alanında doğrusal olmayan analizin en çok emek isteyen adımlarından biridir. Kayıt veri tabanında doğru aramayı yapabilmek için önce sahanın hangi faylara ne kadar uzak olduğunu, bu fayların hangi mekanizmayla çalıştığını ve ne büyüklükte deprem üretebileceğini bilmek gerekir. Bu sayfadaki araç bu bilgileri birkaç saniyede, resmi diri fay verisi üzerinden hesaplar: haritada bir nokta seçtiğinizde en yakın fay ve uzaklığı hemen görünür, böylece sahanıza en yakın aktif fay hattını ayrı bir harita taraması yapmadan öğrenebilirsiniz.

Fay uzaklığı nedir, neden önemlidir?

Fay uzaklığı, bir yapının bulunduğu saha ile depremi üreten fay arasındaki mesafedir. Deprem yer hareketinin genliği, frekans içeriği ve süresi büyük ölçüde bu mesafeye bağlıdır: faya yakın sahalarda ivmeler yüksektir, kısa periyotlu bileşenler baskındır ve kırılmanın ilerleme yönüne bağlı olarak yakın fay etkileri (darbe tipi hız kayıtları, yönelim etkisi) görülebilir. Fay uzaklaştıkça yer hareketi sönümlenir, uzun periyotlu bileşenlerin payı artar ve kuvvetli hareket süresi uzar.

Bu nedenle yer hareketi tahmin denklemlerinin (GMPE) tamamı bir uzaklık parametresi kullanır. Aynı şekilde, bir yapı için deprem kaydı seçerken kayıtların sahaya benzer uzaklıklarda alınmış olması, seçilen kayıtların spektral şeklinin ve süresinin tasarım depremini temsil etmesi için şarttır. Episantr uzaklığı gibi basit bir ölçü küçük depremler için yeterli olabilir; ancak kırılma uzunluğu onlarca, hatta yüzlerce kilometreyi bulan büyük depremlerde sahanın kırılan fay düzlemine olan en kısa mesafesi çok daha anlamlıdır.

TBDY 2018 Madde 2.5.1: deprem kayıtlarının seçim koşulları

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) Madde 2.5.1, zaman tanım alanında hesap için kullanılacak deprem yer hareketlerinin seçimini düzenler. Yönetmeliğe göre kayıtların seçimi; sahaya etki eden tasarıma esas deprem düzeyi ile uyumlu deprem büyüklükleri, fay uzaklıkları, fay/kaynak mekanizmaları ve yerel zemin koşulları (üst 30 metredeki ortalama kayma dalgası hızı V_S,30) dikkate alınarak yapılmalıdır. Kayıtlar AFAD, PEER NGA-West2 veya ESM gibi veri tabanlarından alınabilir. Yönetmelik ayrıca kullanılacak kayıt sayısı, aynı depremden alınabilecek kayıt sayısı ve kayıtların tasarım spektrumuna ölçeklendirilmesi için de kurallar tanımlar.

Aşağıdaki tablo, Madde 2.5.1’deki dört ölçütün hangi kaynaktan belirlendiğini ve bu aracın hangilerini doğrudan verdiğini özetler.

Zemin sınıfı ve tasarım spektrumu için TBDY 2018 tasarım spektrumu hesap aracımızı kullanabilirsiniz; seçilen kayıtların ölçeklendirileceği hedef spektrum da bu araçla elde edilir.

Fay uzaklığı tanımları: R_epi, R_hyp, R_JB, R_rup ve R_x

Deprem mühendisliğinde “uzaklık” tek bir büyüklük değildir. Kullanacağınız yer hareketi tahmin denklemi veya kayıt veri tabanı hangi tanımı kullanıyorsa sahanın uzaklığını da o tanıma göre belirlemeniz gerekir.

R_JB (Joyner-Boore uzaklığı)

Joyner ve Boore (1981) tarafından tanımlanan R_JB, fay kırılma düzleminin yeryüzündeki izdüşümüne olan en kısa yatay mesafedir. Saha bu izdüşümün içinde kalıyorsa R_JB sıfırdır. Düşey doğrultu atımlı faylarda (örneğin Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fay zonlarının büyük bölümü) izdüşüm bir çizgiye indirgenir; bu durumda R_JB, sahanın fay izine olan en kısa yatay uzaklığına eşittir.

R_rup (kırılma uzaklığı)

R_rup, sahanın kırılan fay yüzeyine olan en kısa üç boyutlu mesafedir. Kırılma yeryüzüne ulaşan düşey bir fayda R_rup ile R_JB birbirine eşittir. Eğimli faylarda ise saha tavan bloğu üzerindeyse R_JB sıfır olabilirken R_rup sıfırdan büyüktür; çünkü fay düzlemi sahanın altında belirli bir derinlikte uzanır.

R_x ve tavan bloğu etkisi

R_x, fayın üst kenarına doğrultuya dik olarak ölçülen yatay mesafedir ve işaretlidir: saha fayın dalım yönündeki tavan bloğu üzerindeyse pozitif, karşı taraftaki taban bloğundaysa negatiftir. Ters ve normal faylarda tavan bloğundaki sahalar, aynı R_rup değerine sahip taban bloğundaki sahalara göre daha büyük yer hareketlerine maruz kalabilir. NGA-West2 modelleri bu etkiyi R_x üzerinden hesaba katar; araç da tavan bloğundaki sahaları “TB” etiketiyle işaretler.

Fay uzaklığı nasıl hesaplanır?

R_JB ve R_rup hesabı için fayın yalnızca yeryüzündeki izi yetmez; fay düzleminin üç boyutlu geometrisi gerekir. Araç bu geometriyi şu adımlarla kurar:

1. Fay izi: Her fay segmentinin yeryüzü izi MTA’nın sayısal diri fay haritasından alınır.
2. Dalım açısı ve yönü: Haritadaki eğim bilgisi (örneğin “55-65 GB”, yani güneybatıya 55–65° dalım) okunur ve aralık verilmişse ortalaması kullanılır. Eğim bilgisi olmayan segmentlerde normal faylar için 60°, ters faylar için 45° kabul edilir; doğrultu atımlı faylar düşey kabul edilir.
3. Derinlik aralığı: Fay düzleminin yüzeyden (Z_tor = 0) sismojenik tabana (Z_bot = 15 km) uzandığı kabul edilir. Böylece eğimli bir fayın yüzey izdüşümünün genişliği Z_bot/tan(δ) olur; 45° dalımlı bir fay için bu yaklaşık 15 km’dir.
4. Geometrik hesap: Fay düzlemi düzlemsel parçalara bölünür ve sahanın her parçaya olan en kısa yatay (R_JB) ve üç boyutlu (R_rup) mesafesi analitik olarak hesaplanır. Hesap sahaya teğet yerel bir düzlemde yapılır; birkaç yüz kilometre içinde hata %0,5’in altındadır.

Hesap yöntemi, düşey faylarda bağımsız küresel (haversine) uzaklık hesabıyla, eğimli faylarda ise elle çözülebilen geometrik test durumlarıyla doğrulanmıştır.

Türkiye Diri Fay Haritası 2026 verisi

Araç, Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) tarafından yayımlanan güncel Türkiye Diri Fay Haritası’nı (Elmacı vd., 2026) kullanır. Veri setinde 12.965 fay segmenti bulunur ve her segment için fay adı, segment adı, kayma türü, eğim yönü ve açısı, segment uzunluğu, aktivite durumu ile varsa son büyük depremin tarihi ve büyüklüğü verilir. Haritadaki renkler fayın kayma türünü gösterir:

• Kırmızı: sağ yanal doğrultu atımlı faylar (ör. Kuzey Anadolu Fay Zonu)
• Turuncu: sol yanal doğrultu atımlı faylar (ör. Doğu Anadolu Fay Zonu)
• Mavi: normal faylar (ör. Batı Anadolu graben sistemleri)
• Mor: ters ve bindirme fayları
• Gri: kayma türü belirtilmemiş faylar

Aynı adı taşıyan segmentler (örneğin Doğu Anadolu Fay Zonu’nun Pazarcık, Erkenek veya Palu segmentleri) araçta tek fay olarak listelenir; fayı sahaya en yakın segment temsil eder ve parametre tablosunda bu segmentin adı gösterilir.

Fay uzaklığı aracı nasıl kullanılır?

1. Sahayı seçin: Haritaya tıklayın, işaretçiyi sürükleyin ya da enlem ve boylamı ondalık derece olarak yazıp “Hesapla”ya basın. Koordinatları Google Haritalar’da noktaya sağ tıklayarak kopyalayabilirsiniz.
2. Sonuçları okuyun: “En yakın fay” kutusunda sahaya en yakın fay ve R_JB, R_rup, R_x değerleri görünür. “Yakındaki faylar” tablosu arama yarıçapı içindeki tüm fayları en yakından uzağa sıralar.
3. Kayıt seçimine esas fayı belirleyin: Tablodan bir satıra tıkladığınızda fay haritada vurgulanır, eğimli faylarda yüzey izdüşümü gölgeli olarak çizilir ve “Kayıt seçimi için fay parametreleri” bölümü o faya göre güncellenir.
4. Raporu alın: İsterseniz proje adını yazın ve “PDF rapor indir” düğmesine basın. Rapor; girdiler, fay parametreleri, konum krokisi ve yakındaki fayların tablosunu içerir. Tablo verisini Excel’de kullanmak için “CSV indir” düğmesini kullanabilirsiniz.

En yakın fay ve en yakın aktif fay nasıl bulunur?

“Bana en yakın fay hangisi?” sorusunun cevabı, araçtaki “En yakın fay” kutusunda yer alır. Araç, seçtiğiniz noktanın çevresindeki tüm fay segmentlerine olan uzaklığı hesaplar ve en küçük R_JB değerini veren fayı en yakın fay olarak gösterir. Uzaklığın fay izine değil fay düzleminin yüzey izdüşümüne göre ölçülmesi, eğimli faylarda sonucu kayıt seçimi için daha anlamlı kılar.

Türkiye Diri Fay Haritası yalnızca deprem üretme potansiyeli taşıyan diri (aktif) fayları içerir. Bu nedenle araçta listelenen en yakın fay, aynı zamanda sahanıza en yakın aktif faydır. Haritadaki faylar aktiviteye ilişkin kanıtın türüne göre (tarihsel veya aletsel dönemde yüzey kırığı oluşturmuş faylar, Holosen ve Kuvaterner fayları) sınıflandırılmıştır; ancak hepsi deprem tehlikesi açısından dikkate alınması gereken faylardır. En yakın aktif fay her zaman sahayı en çok etkileyecek fay değildir: daha uzaktaki ama çok daha uzun bir fay daha büyük bir deprem üretebilir. Bu yüzden “Yakındaki faylar” tablosundaki diğer fayları da büyüklük tahminleriyle birlikte değerlendirmeniz önerilir.

Örnek: Kahramanmaraş merkezi için fay uzaklıkları

Aracın açılışta gösterdiği örnek nokta Kahramanmaraş merkezidir (37,5753° K; 36,9228° D). Bu nokta için sonuçlar şöyledir:

• En yakın fay, kuzeye 45° dalan ters faylardan oluşan Kahramanmaraş Fay Zonudur (Afşar Fayı segmenti). Saha bu fayın tavan bloğunda kaldığı için R_JB ≈ 0,2 km ve R_rup ≈ 0,3 km çıkar.
• 6 Şubat 2023 depreminde kırılan Doğu Anadolu Fay Zonu – Pazarcık Fayı sol yanal doğrultu atımlı ve düşeydir; sahaya R_JB = R_rup ≈ 14,5 km uzaklıktadır. Segment uzunluğu 115 km olduğundan Wells ve Coppersmith (1994) bağıntısı M_w ≈ 7,5 verir; aynı segmentte 2023’te kaydedilen deprem ise çok segmentli kırılma nedeniyle M_w 7,7’dir.

Bu örnek, segment uzunluğundan yapılan büyüklük tahmininin neden yalnızca bir başlangıç değeri olduğunu da gösterir: tasarıma esas deprem büyüklüğü için sahaya özgü olasılıksal tehlike ayrıştırması (deaggregation) yapılması önerilir.

Deprem kaydı seçiminde fay uzaklığı nasıl kullanılır?

Fay uzaklığını hesapladıktan sonra kayıt veri tabanında arama yaparken şu noktalara dikkat etmek gerekir:

• Doğru uzaklık tanımını kullanın. PEER NGA-West2 ve ESM (Engineering Strong Motion) veri tabanları her kayıt için R_JB ve R_rup değerlerini hazır verir. Yalnızca episantr uzaklığı bulunan kayıtlarda, büyük depremler için R_epi değeri R_JB’den belirgin şekilde büyük olabilir; bu kayıtları R_JB ile karşılaştırmadan önce dikkatli olun.
• Arama aralığını makul tutun. TBDY 2018 uzaklık ve büyüklük için sayısal bir aralık tanımlamaz. Uygulamada sahadaki R değerinin etrafında bir pencere (örneğin ±%50 veya ±10–20 km) ve tasarım büyüklüğünün etrafında yaklaşık ±0,5 birimlik bir M_w aralığıyla başlanır; yeterli kayıt bulunamazsa aralık genişletilir.
• Yakın fay sahalarına özel önem verin. Faya birkaç kilometre mesafedeki sahalarda darbe tipi (pulse-like) kayıtlar ve yönelim etkisi önemlidir. Bu sahalar için seçilen kayıt setinde yakın fay kayıtlarının bulunması, yapının gerçekçi talepler altında değerlendirilmesini sağlar.
• Mekanizmayı eşleştirin. Sahayı kontrol eden fay doğrultu atımlıysa doğrultu atımlı depremlerden, ters fay ise ters ve ters-oblik depremlerden kayıt seçmek spektral şekli daha iyi temsil eder. Araç, NGA-West2 veri tabanındaki mekanizma kodunu (0: doğrultu atımlı, 1: normal, 2: ters, 3: ters-oblik, 4: normal-oblik) doğrudan verir.
• Tek bir faya bağlı kalmayın. Sahayı etkileyen tehlike birden fazla faydan geliyorsa (örneğin yakındaki küçük bir ters fay ile uzaktaki büyük bir doğrultu atımlı fay), kayıt seti her iki senaryoyu da temsil edecek şekilde kurulabilir.

Varsayımlar ve sınırlamalar

• Fay düzlemi yüzeyden 15 km derinliğe uzanan düzlemsel parçalarla temsil edilir. Gerçek sismojenik derinlik bölgeden bölgeye değişir; derin kırılmalar için R_rup biraz farklı çıkabilir.
• Eğim bilgisi olmayan segmentlerde varsayılan dalım açıları kullanılır ve bu segmentler PDF raporda yıldızla (*) işaretlenir.
• M_w tahmini tek segment kırılmasını varsayar; çok segmentli kırılmalar daha büyük depremler üretebilir.
• Araç ön değerlendirme amaçlıdır. Sonuçlar, sahaya özgü deprem tehlikesi çalışmasının ve yürürlükteki yönetmelik hükümlerinin yerini tutmaz.

Sıkça sorulan sorular

Evimin veya arsamın fay hattına uzaklığını nasıl öğrenebilirim?

Yukarıdaki haritada konumunuza tıklayın veya koordinatlarınızı girin. Araç, Türkiye Diri Fay Haritası’ndaki tüm faylar arasından size en yakın olanı ve uzaklığını kilometre cinsinden gösterir. Sonucu PDF olarak da indirebilirsiniz.

Bulunduğum yere en yakın aktif fay hangisi?

Haritada konumunuzu seçtiğinizde “En yakın fay” kutusu, MTA Türkiye Diri Fay Haritası’ndaki aktif faylar arasından size en yakın olanı, segment adını, kayma türünü ve kilometre cinsinden uzaklığını gösterir. Haritadaki tüm faylar diri fay olduğundan bu fay, en yakın aktif faydır.

R_JB ile R_rup arasındaki fark nedir?

R_JB, fay düzleminin yeryüzü izdüşümüne olan yatay uzaklıktır; R_rup ise fay düzlemine olan üç boyutlu uzaklıktır. Düşey ve yüzeye ulaşan faylarda ikisi eşittir; eğimli faylarda ve özellikle tavan bloğundaki sahalarda R_rup daha büyük çıkar.

TBDY 2018’e göre kaç deprem kaydı seçilmelidir?

Kayıt sayısı, aynı depremden alınabilecek kayıt sayısı ve ölçekleme koşulları TBDY 2018 Bölüm 2.5’te tanımlanmıştır. Fay uzaklığı, büyüklük, mekanizma ve zemin koşulları ise kayıtların hangi depremlerden ve istasyonlardan seçileceğini belirleyen ölçütlerdir.

Fay hattına yakın olmak binanın güvensiz olduğu anlamına gelir mi?

Hayır. Faya yakın sahalarda deprem tehlikesi genellikle daha yüksektir; ancak yönetmeliğe uygun tasarlanmış ve inşa edilmiş bir bina bu tehlikeye göre boyutlandırılır. Mevcut binalar için güvenliğin göstergesi fay uzaklığı değil, bina özelinde yapılan deprem performans analizidir.

Araç hangi fay verisini kullanıyor, ne kadar güncel?

Araç, MTA tarafından 2026’da yayımlanan Türkiye Diri Fay Haritası’nı kullanır. Veri setinde 12.965 fay segmenti, segmentlerin kayma türü, eğim bilgisi, uzunluğu ve son büyük deprem bilgileri yer alır.

PDF raporu resmi bir belge olarak kullanılabilir mi?

Rapor ön değerlendirme ve kayıt seçimine hazırlık amaçlıdır; imzalı bir deprem tehlikesi raporunun veya proje hesaplarının yerine geçmez. Projelerinizde kullanacağınız değerleri sorumlu mühendis olarak kontrol etmeniz gerekir.

Kaynaklar

• Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), Bölüm 2.5, Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı.
• Elmacı, H., Kürçer, A., Özalp, S. vd., 2026. Türkiye Diri Fay Haritası. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü, Ankara.
• Wells, D. L., Coppersmith, K. J., 1994. New empirical relationships among magnitude, rupture length, rupture width, rupture area, and surface displacement. Bulletin of the Seismological Society of America, 84(4).
• Joyner, W. B., Boore, D. M., 1981. Peak horizontal acceleration and velocity from strong-motion records including records from the 1979 Imperial Valley, California, earthquake. Bulletin of the Seismological Society of America, 71(6).
• Ancheta, T. D. vd., 2014. NGA-West2 Database. Earthquake Spectra, 30(3).

Diğer ücretsiz mühendislik araçlarımız için hesap araçları sayfamıza göz atabilirsiniz. Mevcut binanızın deprem performansı veya güçlendirme ihtiyacı konusunda destek almak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.