Kısa cevap: Mevcut bir binada donatı iki yolla tespit edilir. Sıyırma yönteminde kolon, perde veya kirişin beton örtüsü kaldırılır; donatının çapı, sayısı, etriye aralığı, nervürlü olup olmadığı ve korozyon durumu gözle görülüp ölçülür. Donatı tespit cihazı ile yapılan donatı röntgeni (röntgen okuması) ise betona zarar vermeden donatının yerini ve aralığını bulur. TBDY 2018 Madde 15.2, deprem performans analizinde hangi oranda elemanın sıyrılacağını ve cihazla taranacağını bilgi düzeyine göre belirler. Bu verilere taşıyıcı sistem rölevesi ve karot deneyleri eklenerek binanın hesap modeli kurulur.
Bir binanın depreme dayanıklılığını hesaplamak için üç şeyi bilmek gerekir: taşıyıcı sistemin geometrisi, betonun dayanımı ve elemanlardaki donatı. Beton dayanımı karot deneyiyle belirlenir; geometri röleveyle çıkarılır. Donatı ise betonun içinde gizlidir ve en çok merak edilen, en çok tartışılan konudur: “Kolonlarda kaç demir var, etriyeler sık mı, demirler paslı mı?”
Bu yazıda mevcut binalarda donatının nasıl tespit edildiğini, sıyırma ile cihazla tarama arasındaki farkı, TBDY 2018’in bu konudaki kurallarını ve sonuçların analizde nasıl kullanıldığını anlatıyoruz.
Neden donatı tespiti yapılır?
Bir kolonun depremde nasıl davranacağını büyük ölçüde içindeki donatı belirler:
- Boyuna donatı (düşey demirler), kolonun eğilme kapasitesini belirler.
- Etriyeler (enine donatı), kolonun kesme kapasitesini ve betonun sarılmasını sağlar. Eski binalarda en sık görülen eksiklik, seyrek etriye ve 90° kıvrılmış etriye kancalarıdır.
- Donatı sınıfı (düz S220 veya nervürlü S420), malzeme dayanımını ve aderansı (beton ile donatı arasındaki bağı) belirler.
- Korozyon, donatı kesitini azaltır ve beton kabuğunun atmasına neden olur.
Projesi olan binalarda bile uygulamanın projeye uyup uymadığı kontrol edilmelidir. Projesi olmayan binalarda ise donatı bilgisi yalnızca yerinde tespitle elde edilebilir.
1. Sıyırma: Beton örtüsünü kaldırarak doğrudan inceleme
Sıyırma yönteminde, seçilen elemanın beton örtüsü (paspayı) belirli bir alanda kırılarak kaldırılır ve donatı doğrudan görülür. Bu yöntemle elde edilen bilgi en güvenilir bilgidir:
- Boyuna donatı çapı ve sayısı (kumpasla ölçülür)
- Etriye çapı, aralığı ve kanca biçimi (90° veya 135°)
- Donatının düz mü nervürlü mü olduğu, yani donatı sınıfı
- Paspayı kalınlığı
- Korozyon varlığı ve kesit kaybı
TBDY 2018’e göre sıyırma işlemi kolon ve kirişlerin uzunluğunun açıklık ortasındaki üçte birlik bölümünde yapılmalıdır; kolon uçları gibi kritik bölgeler zayıflatılmamalıdır. Sıyrılan yüzeyler daha sonra yüksek dayanımlı tamir harcı ile kapatılır (Madde 15.2.4.2). Sıyırma, elemanın taşıma gücünü zayıflatmayacak şekilde, sınırlı bir alanda ve deneyimli bir ekip tarafından yapılmalıdır.
2. Donatı röntgeni (röntgen okuması): Betonu kırmadan tespit
Donatı röntgen çekimi (röntgen okuması), donatı tespit cihazlarıyla betonun içindeki donatının yerini, aralığını ve yaklaşık derinliğini belirleme işlemidir. Uygulamada en çok bilinen cihazın adıyla “ferroscan taraması” olarak da anılır. Cihaz elektromanyetik ilkeyle çalışır ve betona dokunmadan, ekranda donatıların yerleşimini gösterir.
- Avantajı: Betona zarar vermez, hızlıdır, çok sayıda elemanda uygulanabilir.
- Belirleyebildiği: Boyuna donatı sayısı ve yerleşimi, etriye aralığı, paspayı kalınlığı.
- Sınırı: Donatı çapını kesin olarak veremez; sık yerleştirilmiş, üst üste gelen veya derindeki donatılarda okumalar zorlaşır. Donatının paslı olup olmadığını ve sınıfını göstermez.
Bu nedenle donatı röntgeni, sıyırmanın yerine değil, onu tamamlayan bir yöntem olarak kullanılır: Az sayıda elemanda sıyırma ile kesin bilgi alınır, çok sayıda elemanda röntgen okuması yapılarak bu bilginin binaya ne kadar yayılabileceği kontrol edilir.
3. Röleve: Taşıyıcı sistemin geometrisi
Donatı tespitinin anlam kazanması için önce hangi elemanların nerede olduğunun bilinmesi gerekir. Taşıyıcı sistem rölevesinde her kattaki kolon, perde ve kirişlerin yerleri, boyutları, aks açıklıkları, kat yükseklikleri ve bölme duvarlar ölçülerek çizilir. Kısa kolonlar, kat ilaveleri ve sonradan yapılmış değişiklikler de plana işlenir. Temel sistemi, bina içinde veya dışında açılan inceleme çukurlarıyla belirlenir (TBDY 15.2.4.1).
TBDY 2018’e göre ne kadar donatı tespiti yapılır?
Binanızın kat ve eleman sayılarına göre sıyırma, donatı röntgeni ve karot sayılarını TBDY 2018 ve RYTE 2019’a göre kat kat görmek için binadan kaç karot alınır hesap aracımızı kullanabilirsiniz.
TBDY 2018 Bölüm 15, mevcut binalardan toplanan bilginin kapsamını iki bilgi düzeyine ayırır: sınırlı ve kapsamlı. Sınırlı bilgi düzeyi yalnızca Bina Kullanım Sınıfı 3 olan “diğer binalar” (konutlar gibi) için kullanılabilir. Okul, hastane gibi binalarda kapsamlı bilgi düzeyi gerekir.
| İşlem | Sınırlı bilgi düzeyi (15.2.4.2) | Kapsamlı bilgi düzeyi – proje yok (15.2.5.2) |
|---|---|---|
| Kolon ve perdelerde sıyırma | Her katta en az 1 adet olmak üzere %5 | Her katta en az 2 adet olmak üzere %10 |
| Kirişlerde sıyırma | Her kattan 1 kiriş | — |
| Kolon ve perdelerde donatı röntgeni | Sıyrılmayanların %20‘si | Sıyrılmayanların %30‘u |
| Kirişlerde donatı röntgeni | — | %15 |
| Bilgi düzeyi katsayısı | 0,75 | 1,00 |
Binanın betonarme detay projeleri mevcutsa, kapsamlı bilgi düzeyinde donatının projeye uygunluğu sınırlı bilgi düzeyindeki kadar elemanda sıyırma ile kontrol edilir; ayrıca sıyrılmayan kolon ve perdelerin %20’si ile çerçeve kirişlerinin %10’unda donatı röntgeni çekilir (Madde 15.2.5.2).
Bilgi düzeyi katsayısı, eleman kapasitelerine uygulanan bir azaltma katsayısıdır (Tablo 15.1). Sınırlı bilgi düzeyinde kapasiteler 0,75 ile çarpılır; yani daha az bilgiyle yapılan bir değerlendirme daha temkinli sonuç verir. Kapsamlı bilgi düzeyinde bu katsayı 1,00’dir.
Riskli yapı tespiti ise TBDY Bölüm 15’e göre değil, Riskli Yapıların Tespit Edilmesine İlişkin Esaslar (RYTE 2019)‘a göre yapılır; bu esasların donatı tespiti ve karot sayısına ilişkin kendi kuralları vardır.
Donatı gerçekleşme katsayısı nedir?
Donatı tespiti yapılan elemanlarda bulunan donatı, bir referansla karşılaştırılır:
- Proje yoksa (sınırlı bilgi düzeyi): Binanın yapıldığı tarihteki yönetmeliğin minimum donatı koşulları referans alınır. Bulunan donatının minimum donatıya oranı, donatı gerçekleşme katsayısıdır.
- Proje varsa (kapsamlı bilgi düzeyi): Mevcut donatının projedeki donatıya oranı hesaplanır; perdeler, kolonlar ve kirişler için ayrı ayrı.
Bu katsayı 1’den büyük alınamaz ve donatı tespiti yapılmayan diğer elemanlara da uygulanarak olası donatı miktarları belirlenir. Örneğin projede 8φ16 öngörülen kolonlarda sıyırmalarda ortalama 6φ16 bulunduysa, katsayı 0,75 olur ve tespit yapılmayan kolonlarda da donatının projedekinin %75’i olduğu kabul edilir.
Donatı sınıfı ve korozyon nasıl belirlenir?
Donatı sınıfı, sıyrılan yüzeylerde görsel inceleme ile belirlenir: Düz yüzeyli donatı genellikle S220, nervürlü donatı S420 sınıfıdır. Sınırlı bilgi düzeyinde bu sınıfın karakteristik akma gerilmesi kullanılır. Kapsamlı bilgi düzeyinde ise her sınıftaki çelikten örnek alınarak çekme deneyi yapılır (Madde 15.2.5.3).
Sıyırma sırasında donatısında korozyon gözlenen elemanlar planda işaretlenir ve bu durum kapasite hesaplarında dikkate alınır. Denize yakın, nemli veya su yalıtımı bozuk binalarda korozyon, donatı kesitini belirgin şekilde azaltabilir.
Eski binalarda en sık karşılaştığımız donatı sorunları
Antalya’da deprem performans analizi için incelediğimiz eski binalarda en sık şu durumlarla karşılaşıyoruz:
- Kolonlarda etriye aralığının 20–30 cm olması; kolon uçlarında sıklaştırma yapılmaması
- Etriye kancalarının 135° yerine 90° kıvrılması
- Düz yüzeyli S220 donatı kullanılmış olması
- Projedekinden daha az veya daha ince boyuna donatı
- Paspayının çok ince veya hiç olmaması; buna bağlı korozyon
- Kolon-kiriş birleşim bölgelerinde etriye bulunmaması
Bu eksikliklerin binanın deprem güvenliği üzerindeki etkisi ancak tüm taşıyıcı sistemin analiziyle anlaşılır. Tek bir kolonda az donatı bulunması binanın riskli olduğu anlamına gelmez; birçok kolonda yeterli donatı bulunması da binanın güvenli olduğunu tek başına göstermez.
Donatı tespiti binaya zarar verir mi?
Usulüne uygun yapılan sıyırma binaya zarar vermez. TBDY 2018 sıyırmanın, elemanın açıklık ortasındaki üçte birlik bölümde yapılmasını ve sıyrılan yüzeylerin yüksek dayanımlı tamir harcı ile kapatılmasını şart koşar. Donatı röntgeninde ise betona hiçbir müdahale yapılmaz. Sıyırma noktalarının seçimi, aynı elemandan karot alınıp alınmayacağı ve tamir işleri mühendisin sorumluluğundadır.
Donatı tespiti sonuçları nerede kullanılır?
Röleve, karot ve donatı tespiti verileriyle binanın hesap modeli kurulur ve binanın deprem güvenliği değerlendirilir. Resmi değerlendirme için iki yol vardır:
- TBDY 2018’e göre deprem performans analizi: Binanın yönetmelikteki performans hedefini sağlayıp sağlamadığını ayrıntılı olarak gösterir; ruhsat, tadilat, kat ilavesi ve güçlendirme kararları için kullanılır.
- 6306 sayılı Kanun kapsamında riskli yapı tespiti: Binanın “riskli yapı” olup olmadığını belirler; riskli bulunursa kentsel dönüşüm süreci başlar.
Karot sonuçları da, donatı tespiti gibi, tek başına yalnızca fikir verir; karar tüm verilerin birlikte değerlendirildiği analizle verilir.
Binanız için donatı tespiti ve deprem performans analizi: Antalya’da röleve, karot, sıyırma ve donatı röntgeni (röntgen okuması) işlerini kendi ekibimizle yapıyor, sonuçları TBDY 2018’e göre değerlendiriyoruz. 0542 681 16 91 · WhatsApp’tan yazın
İlgili yazılar
Sık sorulan sorular
Donatı röntgeni (röntgen okuması) nedir?
Donatı röntgeni, betonun içindeki donatının yerini, aralığını ve derinliğini donatı tespit cihazıyla, betonu kırmadan belirleme işlemidir; ferroscan taraması olarak da bilinir. Betona zarar vermez, ancak donatı çapını kesin olarak veremez ve korozyonu göstermez.
Donatı röntgeni ile sıyırma arasındaki fark nedir?
Donatı röntgeni betona dokunmadan donatının yerini, sayısını ve aralığını gösterir. Sıyırmada ise beton örtüsü kaldırılarak donatının çapı, sınıfı ve paslı olup olmadığı doğrudan görülür. TBDY 2018 iki yöntemin birlikte kullanılmasını ister.
Kaç kolonda sıyırma yapılır?
TBDY 2018 sınırlı bilgi düzeyinde her katta en az bir adet olmak üzere kolon ve perdelerin %5’inde, kapsamlı bilgi düzeyinde (proje yoksa) her katta en az iki adet olmak üzere %10’unda sıyırma ister. Ayrıca sıyrılmayan kolon ve perdelerin %20 veya %30’unda donatı röntgeni çekilir.
Sıyırma kolona zarar verir mi?
Usulüne uygun yapıldığında hayır. Sıyırma kolonun açıklık ortasındaki üçte birlik bölümde, sınırlı bir alanda yapılır ve yüzey yüksek dayanımlı tamir harcı ile kapatılır (TBDY 15.2.4.2).
Donatı gerçekleşme katsayısı nedir?
Mevcut donatının, proje varsa projedeki, yoksa binanın yapıldığı tarihteki minimum donatıya oranıdır. 1’den büyük alınamaz ve donatı tespiti yapılmayan elemanlara da uygulanarak olası donatı miktarı belirlenir.
S220 ve S420 donatı nasıl ayırt edilir?
Sıyrılan yüzeyde görsel incelemeyle: düz yüzeyli donatı genellikle S220, yüzeyinde nervürleri (çıkıntıları) olan donatı S420 sınıfıdır. Kapsamlı bilgi düzeyinde ayrıca donatıdan örnek alınıp çekme deneyi yapılır.
Projesi olan binada da donatı tespiti gerekir mi?
Evet. Uygulamanın projeye uygun olup olmadığı kontrol edilmelidir. Proje ile uygulama arasında fark bulunursa donatı gerçekleşme katsayısı belirlenir; ölçümler projeyle önemli farklılık gösteriyorsa proje yok sayılır.
Kaynaklar: Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) Bölüm 15 – Madde 15.2.1–15.2.5, 15.2.12 ve Tablo 15.1; Riskli Yapıların Tespit Edilmesine İlişkin Esaslar (2019). Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; uygulamada yönetmeliklerin güncel ve tam metni esas alınmalıdır.
Binanız için mühendislik desteği mi gerekiyor?
Hermes Proje, Antalya merkezli ve Bakanlık lisanslı bir riskli yapı tespit kuruluşudur. Binanızın adresini iletin, süreci birlikte planlayalım.
