Kısa cevap: Oturduğunuz binanın depreme dayanıklı olup olmadığını dışarıdan bakarak, yalnızca bina yaşına ya da bir telefon uygulamasına göre kesin olarak anlayamazsınız. Kesin cevabı, inşaat mühendislerinin binada ölçüm, karot ve donatı tespiti yaparak Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği’ne (TBDY 2018) göre yaptığı deprem performans analizi verir. Yine de aşağıdaki 7 adımla kendi başınıza önemli ipuçları toplayabilir, tehlikeli işaretleri erkenden fark edebilirsiniz.
“Evim depreme dayanıklı mı?”, “Oturduğum binanın güvenli olup olmadığını nasıl öğrenirim?” 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş merkezli depremlerden bu yana bu sorular, ev sahiplerinin, kiracıların ve ev almayı düşünenlerin en çok sorduğu sorular arasında. Ancak internette dolaşan bilgilerin bir kısmı yanlış güven, bir kısmı da gereksiz panik yaratıyor.
Bu rehberi, mevcut binaların deprem performans analizini ve riskli yapı tespitini her gün yapan inşaat mühendisleri olarak hazırladık. Amacımız, binanız hakkında neyi kendiniz kontrol edebileceğinizi, neyin mutlaka bir mühendis tarafından ölçülmesi gerektiğini ve doğru adımı nasıl atacağınızı açıkça anlatmak.
Bu yazıda: Dışarıdan bakarak anlaşılır mı? · 7 adımda binanızı kontrol edin · Tehlikeli işaretler · Ücretsiz testler güvenilir mi? · Dolandırıcılara dikkat · Ev alırken ve kiralarken · Sık sorulan sorular
Bir binanın depreme dayanıklı olup olmadığı dışarıdan bakarak anlaşılır mı?
Hayır. Depremde binayı ayakta tutan şey, sıvanın ve boyanın arkasında kalan taşıyıcı sistemdir: kolonlar, perdeler, kirişler, döşemeler ve temel. Bu elemanların gerçek beton dayanımı, içindeki demirlerin (donatıların) çapı ve sıklığı, kolon uçlarındaki etriyelerin aralığı dışarıdan görülmez.
Bu yüzden cephesi yeni boyanmış, bakımlı ve “sağlam görünen” bir bina yetersiz çıkabilirken; eski görünen bir bina yönetmeliğin istediği performansı sağlayabilir. Gözle yapılan kontroller ancak ipucu verir, kesin sonuç vermez. Yine de bu ipuçları, binanız için ne kadar acil davranmanız gerektiğini anlamanıza yardımcı olur.
Oturduğunuz binanın güvenli olup olmadığını öğrenmenin 7 yolu
1. Binanın yapım yılına ve dönemin deprem yönetmeliğine bakın
Binanızın hangi yıl projelendirildiği, hangi deprem yönetmeliğine göre tasarlandığı hakkında önemli bilgi verir. Türkiye’de deprem yönetmelikleri 1975, 1998, 2007 ve 2018’de köklü biçimde yenilendi; her yeni yönetmelik, betonarme binaların depremde sünek davranması için daha sıkı kurallar getirdi.
| Projelendirme dönemi | Ne anlama gelir? |
|---|---|
| 1975 öncesi | Günümüz deprem tasarım ilkelerinin büyük bölümü henüz yoktu. Ayrıntılı inceleme öncelikli olmalıdır. |
| 1975 – 1998 | 1975 yönetmeliği önemli bir adımdı; ancak bu dönemde yapı denetimi yaygın değildi ve uygulama kalitesi binadan binaya çok değişir. |
| 1998 – 2007 | 1998’de yürürlüğe giren yönetmelik, sargılama (sık etriye) ve güçlü kolon–zayıf kiriş gibi kavramları güçlendirdi. Yapı denetimi 2001’de 19 ilde başladı. |
| 2007 – 2019 | 2007 yönetmeliği tasarım kurallarını sıkılaştırdı ve mevcut binaların değerlendirilmesini mevzuata ekledi. Yapı denetimi 2011’de tüm Türkiye’ye yayıldı. |
| 2019 ve sonrası | 1 Ocak 2019’da yürürlüğe giren TBDY 2018’e göre projelendirilen binalar; konuma özgü deprem tehlikesi ve güncel tasarım kurallarıyla tasarlanır. |
Önemli: Yeni yönetmeliğe göre projelendirilmiş olmak, binanın projeye uygun yapıldığını garanti etmez. Eski yönetmeliğe göre yapılmış olmak da binanın mutlaka çürük olduğu anlamına gelmez. Bina yaşı yalnızca önceliği belirler. Yönetmeliklerin farkını Deprem Performans Analizi Hangi Yönetmeliğe Göre Yapılır? yazımızda ayrıntılı anlattık.
2. Belediyeden ruhsat, iskân ve onaylı projeleri öğrenin
Binanızın yapı ruhsatı, yapı kullanma izin belgesi (iskân) ve onaylı mimari–statik projeleri belediyenin imar arşivinde bulunur. Bu belgeler size şunları söyler:
- Binanın hangi yıl ve hangi yönetmeliğe göre projelendirildiği
- Bugünkü kat sayısının projeyle uyumlu olup olmadığı (sonradan kaçak kat eklenmiş mi?)
- Zemin katın projede dükkân mı, konut mu olarak tasarlandığı
- Binanın yapı denetimi altında yapılıp yapılmadığı
Onaylı statik projenin bulunması, ileride yapılacak bir deprem performans analizini de kolaylaştırır ve maliyetini düşürür.
3. e-Devlet’te tapu kaydını kontrol edin
e-Devlet’teki Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü “Tapu Bilgileri Sorgulama” hizmetinde, binanız için 6306 sayılı Kanun kapsamında riskli yapı tespiti yapılmışsa tapu kaydında “riskli yapı” şerhi görünür.
Ancak dikkat: Şerh bulunmaması binanızın sağlam olduğunu göstermez. Yalnızca o bina için henüz riskli yapı tespiti yapılmadığını veya sonuçlanmadığını gösterir. e-Devlet’te bir binanın depreme dayanıklılığını gösteren bir sorgulama yoktur; deprem raporu e-Devlet’ten alınamaz.
4. Binada tehlikeli işaretleri kontrol edin
Aşağıdaki işaretler, bir mühendisin binanıza bakması gerektiğini gösterebilir. Özellikle bodrum kat, otopark, zemin kattaki dükkânlar ve merdiven boşluğu gibi taşıyıcı elemanların görünür olduğu yerlere bakın:
- Kolon ve kirişlerde çatlak: Özellikle çapraz ya da “X” şeklindeki çatlaklar, kolon–kiriş birleşimlerinde veya kolon uçlarında açılan çatlaklar
- Paslanmış ve açığa çıkmış demirler: Betonun kabarıp döküldüğü, demirlerin göründüğü ve pas lekelerinin oluştuğu bölgeler (korozyon)
- Kötü beton: Kolon diplerinde boşluklu, çakıllı, kolayca dağılan beton (beton ayrışması / segregasyon)
- Sürekli nem ve su: Bodrumda biriken su, sürekli nemli kalan kolon ve perdeler
- Şekil değişimi: Belirgin şekilde sarkan döşemeler, eğilmiş görünen elemanlar, sıkışan kapı ve pencereler
- Sonradan yapılan müdahaleler: Dükkân açmak için kesilmiş, inceltilmiş veya kaldırılmış kolon ve perdeler; açılan yeni döşeme boşlukları
Her çatlak tehlikeli değildir. Duvar sıvasındaki ince çatlakların çoğu taşıyıcı sistemle ilgili değildir. Ancak kolon veya kirişte geniş çatlak, ezilme, beton dökülmesi ya da açığa çıkmış donatı görüyorsanız vakit kaybetmeden bir inşaat mühendisine danışın.
5. Binanızın riskli tasarım özelliklerini gözden geçirin
Bazı yapısal özellikler, depremde binaların hasar görmesinde sık rastlanan nedenler arasındadır. Binanızda bunlardan biri ya da birkaçı varsa, ayrıntılı inceleme daha da önem kazanır:
- Yumuşak kat: Zemin katta geniş dükkânlar ve az duvar, üst katlarda ise sık duvarlı daireler bulunması
- Kısa kolon: Bodrum veya zemin katta bant pencereler nedeniyle kolonların bir kısmının duvarla sarılması
- Sonradan eklenmiş katlar: Projede olmayan çatı katı veya ilave katlar
- Büyük çıkmalar ve konsollar: Taşıyıcı sistemin dışına taşan ağır balkon ve çıkmalar
- Bitişik nizam: Yanındaki binayla kat seviyeleri farklı, arada derz boşluğu olmayan binalar
6. Zemini ve bölgenizin deprem tehlikesini öğrenin
Aynı binanın farklı zeminler üzerinde depremde çok farklı davranabileceğini unutmayın. Binanızın zemin etüt raporu varsa belediye arşivinden öğrenilebilir. Bölgenizin deprem tehlikesini AFAD’ın Türkiye Deprem Tehlike Haritaları interaktif uygulamasından (tdth.afad.gov.tr) adrese göre görebilirsiniz. Antalya’da oturuyorsanız Antalya Kaçıncı Derece Deprem Bölgesi? yazımız ilçelere göre bilgi veriyor.
7. Kesin sonuç için deprem performans analizi yaptırın
İlk altı adım size ipucu verir; binanızın depreme dayanıklı olup olmadığını kesin olarak gösteren tek yöntem, mühendislik incelemesine dayanan bir deprem raporudur. Deprem raporu iki yoldan alınabilir:
- TBDY 2018’e göre deprem performans raporu: Binanın yönetmelikteki performans hedefini sağlayıp sağlamadığını ayrıntılı olarak gösterir. Binanızın güvenliğini öğrenmek, tadilat, güçlendirme veya ruhsat kararları için kullanılır.
- 6306 sayılı Kanun’a göre riskli yapı tespit raporu: Bakanlıkça lisanslı kuruluşlarca hazırlanır. Bina riskli bulunursa tapuya şerh düşülür ve kentsel dönüşüm süreci başlar.
Performans analizinde mühendisler binanın rölevesini çıkarır, karot numuneleri alarak beton dayanımını laboratuvarda belirler, sıyırma ve donatı taramasıyla demirleri tespit eder, zemin ve temel bilgilerini toplar ve binanın bilgisayar modeli üzerinde deprem hesabını yapar. Sonuçta binanızın hangi performans düzeyinde olduğu ve gerekiyorsa nasıl güçlendirilebileceği ortaya çıkar. Hangi raporun size uygun olduğunu, süreci ve ücreti etkileyen unsurları Deprem Raporu Nasıl Alınır? rehberimizde adım adım anlattık.
Binanız için ne yapmanız gerektiğinden emin değil misiniz? Adresinizi, binanın yapım yılını ve kat sayısını bize iletin; hangi incelemeye ihtiyacınız olduğunu birlikte belirleyelim. 0542 681 16 91 numarasını arayabilir veya WhatsApp’tan yazabilirsiniz.
Ücretsiz testler, uygulamalar ve “hızlı tarama” ne kadar güvenilir?
Bazı belediyeler dönem dönem ücretsiz ön inceleme programları düzenliyor; bina yaşı, kat sayısı ve konuma göre risk puanı veren çevrim içi uygulamalar da var. Bunlar ilk fikir edinmek için faydalıdır. Ancak binada malzeme deneyi ve taşıyıcı sistem hesabı yapılmadığı için, deprem performans raporu veya riskli yapı tespit raporu yerine geçmez.
Aynı şekilde yalnızca beton test çekiciyle (Schmidt çekici) yapılan ölçümler betonun yüzey sertliği hakkında bilgi verir; tek başına binanın deprem performansını göstermez. Beton dayanımı için yönetmelikte karot deneyleri esas alınır. Karot sonuçlarının nasıl yorumlanacağını Karot Sonucu Kaç Olmalı?, sonuç düşük çıktığında neler olacağını ise Karot Testi Olumsuz Çıkarsa Ne Olur? yazılarımızda anlattık.
Deprem testi yaptırırken dolandırıcılara dikkat edin
Büyük depremlerin ardından kapı kapı dolaşıp “binanızı test edelim” diyen, yetkisi olmayan kişilere sık rastlanıyor. İnşaat Mühendisleri Odası temsilcileri de bina sahiplerini bu konuda uyarıyor. Binanızı kime inceleteceğinizi seçerken şunları kontrol edin:
- İncelemeyi yapan kişi inşaat mühendisi mi? Bürosunun Serbest Mühendislik ve İşyeri Tescil Belgesi var mı?
- Riskli yapı tespiti yapılacaksa, kuruluşun Bakanlık lisansı kentseldonusum.gov.tr üzerinden doğrulanabiliyor mu?
- Karot deneyleri Bakanlıkça izin belgeli bir laboratuvarda mı yapılacak?
- Çalışmanın kapsamı, süresi ve ücreti yazılı teklifle belirtiliyor mu?
- Sonunda imzalı, hesaplara dayanan bir rapor teslim edilecek mi?
Emin olamadığınız durumlarda İnşaat Mühendisleri Odası’nın il temsilciliğine danışabilirsiniz. Hermes Proje, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca riskli yapı tespiti için yetkilendirilmiş kuruluşlar arasındadır.
Ev alırken veya kiralarken binanın güvenli olup olmadığı nasıl anlaşılır?
Satın alma sürecine özel ayrıntılı rehber ve 15 maddelik kontrol listesi için ev veya daire alırken binanın sağlamlığı nasıl kontrol edilir? yazımıza bakabilirsiniz.
Ev alırken bina sağlığını sorgulamak, en az konum ve fiyat kadar önemlidir. Satın almadan veya kiralamadan önce:
- Binanın yapım yılını, ruhsat ve iskân durumunu öğrenin.
- e-Devlet’te veya tapu belgesinde riskli yapı şerhi olup olmadığına bakın.
- Bodrum, otopark ve zemin kattaki kolonları yukarıdaki işaretler açısından kontrol edin.
- Zemin kattaki dükkânlarda kolonlara müdahale edilip edilmediğine bakın.
- Binada daha önce yapılmış bir deprem performans raporu olup olmadığını yöneticiye sorun.
Banka ekspertiz raporu dairenin değerini belirler; binanın deprem performansını hesaplamaz. Yüksek bedelli bir alımda, kat malikleriyle birlikte binanın performans analizini yaptırmak en sağlıklı yoldur.
Kiracıysanız: Riskli yapı tespiti başvurusunu yalnızca malikler yapabilir; kiracılar tek başına başvuramaz. Performans analizi ise ortak alanlarda karot ve sıyırma gerektirdiği için ev sahibi ve kat malikleriyle birlikte yapılmalıdır. Endişeleriniz varsa ev sahibinizle konuşmanızı ve bu yazıdaki kontrolleri birlikte yapmanızı öneririz.
Kat malikleri olarak binanız için doğru adım nedir?
Bina sağlığı bütün daireleri ilgilendirir. En sağlıklı yol, kat malikleri toplantısında konuyu gündeme getirip binanın tamamı için deprem performans analizi yaptırmaktır. Sonuca göre üç yol vardır:
- Bina yeterli çıkarsa: İçiniz rahat eder; rapor ileride tadilat, kat satışı veya ruhsat işlemlerinde de işinize yarar.
- Bina yetersiz ama güçlendirilebilir çıkarsa: Güçlendirme projesi ile binanız yıkılmadan güvenli hâle getirilebilir.
- Güçlendirme ekonomik değilse: Riskli yapı tespiti ve kentsel dönüşüm seçenekleri değerlendirilir.
Antalya’da binanızın depreme dayanıklılığını öğrenin
Hermes Proje, Antalya merkezli bir mühendislik firması olarak mevcut binaların TBDY 2018’e göre deprem performans analizini, 6306 sayılı Kanun kapsamında riskli yapı tespitini, karot ve donatı tespitlerini ve güçlendirme projelerini yapmaktadır. Muratpaşa, Konyaaltı, Kepez ve tüm Antalya ilçelerinde konut, işyeri, otel ve kamu binalarında hizmet veriyoruz. Ayrıntılar için Antalya Bina Deprem Performans Analizi sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Binamın depreme dayanıklı olup olmadığını e-Devlet’ten öğrenebilir miyim?
Hayır. e-Devlet’te binanın depreme dayanıklılığını gösteren bir sorgulama yoktur. Tapu Bilgileri Sorgulama hizmetinde yalnızca bina için riskli yapı tespiti yapılmışsa “riskli yapı” şerhi görünür. Şerh olmaması binanın sağlam olduğunu göstermez.
Kaç yaşındaki binalar riskli sayılır?
Belirli bir yaş sınırı yoktur. Eski yönetmeliklere göre yapılmış binalarda risk olasılığı genellikle daha yüksektir; ancak binanın gerçek durumu yaşa değil, beton kalitesine, donatı düzenine, işçiliğe ve zemine bağlıdır. Kesin sonuç deprem performans analiziyle belirlenir.
Duvarlardaki çatlaklar binanın çürük olduğunu mu gösterir?
Her çatlak tehlikeli değildir. Sıva ve dolgu duvarlardaki ince çatlakların çoğu taşıyıcı sistemle ilgili değildir. Kolon ve kirişlerdeki çapraz çatlaklar, beton dökülmesi ve açığa çıkmış paslı demirler ise bir inşaat mühendisi tarafından incelenmelidir.
Yeni yapılan binalar depreme dayanıklı mıdır?
Güncel yönetmeliğe göre projelendirilmiş ve yapı denetimi altında, projesine uygun olarak yapılmış binaların deprem güvenliği beklenti olarak daha yüksektir. Ancak binanın projeye uygun yapılıp yapılmadığı ve sonradan müdahale görüp görmediği ayrıca kontrol edilmelidir.
Karot almak binaya zarar verir mi?
Karot, donatı tarama cihazıyla demirlerin yeri belirlenerek donatısız bölgelerden ve yönetmelikte öngörülen sayıda alınır. Oluşan boşluk yüksek dayanımlı, rötre yapmayan harçla doldurulur. Doğru uygulandığında taşıyıcı sisteme zarar vermez. Süreç hakkında Karot Sonucu Ne Zaman Çıkar? yazımıza bakabilirsiniz.
Bina deprem testi ne kadar sürer?
Süre binanın büyüklüğüne, projelerin bulunup bulunmadığına ve saha çalışmalarına göre değişir; tipik bir apartman için saha çalışmaları, laboratuvar deneyleri, analiz ve raporlama genellikle birkaç hafta içinde tamamlanır.
Bina deprem testi ücreti ne kadar?
Ücret; binanın inşaat alanı ve kat sayısı, onaylı projelerin bulunup bulunmadığı, alınacak karot ve donatı tespiti sayısı ve raporun kullanım amacına göre belirlenir. Binanızın bilgilerini ilettiğinizde size kapsam ve ücret içeren yazılı teklif hazırlıyoruz.
Kiracı deprem testi yaptırabilir mi?
Riskli yapı tespiti başvurusunu yalnızca malik veya kanuni temsilcisi yapabilir. Deprem performans analizi ise ortak alanlarda karot ve sıyırma gerektirdiğinden ev sahibi ve kat maliklerinin izniyle yapılmalıdır.
Binanızın güvenliğini tahminle değil, ölçümle öğrenin
Bina yaşı, belgeler, e-Devlet kaydı ve gözle yapılan kontroller size değerli ipuçları verir; ama ailenizin güvenliği söz konusu olduğunda tahmin yeterli değildir. Binanızın depreme dayanıklı olup olmadığını kesin olarak öğrenmenin yolu, yerinde ölçüm ve deneylere dayanan bir deprem performans analizidir.
Hermes Proje olarak binanızı inceleyip size açık ve anlaşılır bir sonuç sunuyoruz. Bize ulaşın:
- Telefon / WhatsApp: 0542 681 16 91 · WhatsApp’tan yazın
- E-posta: info@hermesproje.com
- İletişim sayfası
Kaynaklar: Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018); 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun; 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun; AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritaları. Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; binanızın deprem güvenliği ancak yerinde yapılacak mühendislik incelemesiyle belirlenebilir.
Binanız için mühendislik desteği mi gerekiyor?
Hermes Proje, Antalya merkezli ve Bakanlık lisanslı bir riskli yapı tespit kuruluşudur. Binanızın adresini iletin, süreci birlikte planlayalım.
