Binadan Kaç Karot Alınır? Karot, Sıyırma, Röntgen ve Temel Kazısı Sayıları (TBDY 2018 ve RYTE 2019)

Karot, sıyırma ve röntgen sayısı hesap aracı

Değerlendirme türünü seçin (TBDY 2018 deprem performans analizi veya RYTE 2019 riskli yapı tespiti), kat sayılarını ve her kattaki kolon, perde, kiriş sayısı ile kat alanını girin. Sayılar kat kat hesaplanır; sonucu PDF inceleme planı olarak indirebilirsiniz.

Araç neler yapar?

• TBDY 2018’de sınırlı / kapsamlı bilgi düzeyine ve projenin varlığına göre, RYTE 2019’da az / orta / yüksek katlı bina sınıfına göre doğru maddeyi seçer.
• Her kat için karot, sıyırma, donatı röntgeni ve çekiç sayılarını hesaplar. TBDY 2018’de sonucu yönetmelik metnine uygun olarak kolon ve perdeler için tek bir sayı olarak verir (numuneler kolonlardan veya perdelerden seçilebilir); RYTE 2019’da kolon ve perdeyi ayrı gösterir. Yüzde ile bulunan sayıları yukarı yuvarlar ve “en az … adet” koşullarını uygular.
• RYTE’de inceleme katını, bodrumları ve süreksizlik bulunan katları ayırır. En üstteki küçük çatı katını yönetmeliğe uygun olarak hesaba katmaz.
• Bina yükseklik sınıfını (BYS) bulur, sınırlı bilgi düzeyinin kullanılıp kullanılamayacağını kontrol eder. Aynı binanın TBDY ve RYTE’ye göre ne kadar inceleme gerektirdiğini karşılaştırma tablosunda gösterir.
• Kat kesiti, kurallar, kat kat dağılım ve uygulama esaslarıyla birlikte PDF inceleme planı hazırlar.

Binadan kaç karot, kaç sıyırma alınır? Özet tablo

Aşağıdaki tablo, en sık karşılaşılan durum olan betonarme binalar için iki yönetmeliğin asgari koşullarını gösterir. Sayıların binanıza göre nasıl değiştiğini yukarıdaki araçta görebilirsiniz.

Not: TBDY 2018 sıyırma ve röntgen için “perde ve kolonların %5’i (%10’u, %20’si, %30’u)” ifadesini kullanır; yüzde ve “her katta en az birer/ikişer adet” koşulu kolon ve perdelerin toplamına uygulanır. Bu numuneler kolonlardan veya perdelerden seçilebilir; araç da TBDY için tek bir sayı verir. RYTE 2019 ise kolon ve perde için yüzdeleri ve alt sınırları ayrı verir; kattaki kolon sayısı 6’dan azsa tüm kolonlarda, tek perde varsa o perdede tespit yapılır.

Hangi yönetmelik geçerli? Performans analizi mi, riskli yapı tespiti mi?

Mevcut bir binada karot ve sıyırma yapılmasının iki ayrı amacı olabilir ve iki amacın kuralları farklıdır:

• TBDY 2018 Bölüm 15 – Deprem performans analizi: Binanın deprem güvenliğinin ayrıntılı olarak değerlendirilmesi, güçlendirme projesi, kat ilavesi, kullanım değişikliği ve işyeri ruhsatı için hazırlanan raporlarda uygulanır. Amaç binanın gerçek kapasitesini ve hangi elemanların yetersiz olduğunu bulmaktır. Bu nedenle bilgi tüm katlardan toplanır.
• RYTE 2019 – Riskli yapı tespiti: 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında, Bakanlık lisanslı kuruluşlarca yapılır. Amaç binanın “riskli” olup olmadığına karar vermektir. Az katlı binalarda bilgi ağırlıklı olarak inceleme katından toplanır.

Hangi yolun size uygun olduğunu deprem raporu nasıl alınır yazımızda ayrıntılı olarak anlattık. Kısaca: kentsel dönüşüm ve 6306 süreçleri için riskli yapı tespiti, binayı kullanmaya devam etmek, güçlendirmek veya resmi bir işlem için deprem güvenliğini belgelemek gerektiğinde TBDY 2018 performans raporu hazırlanır.

TBDY 2018’e göre binadan bilgi toplama

TBDY 2018 Madde 15.2, mevcut binalardan toplanacak bilgiyi bina geometrisi, eleman detayları ve malzeme özellikleri olarak üç başlıkta düzenler. Toplanan bilginin kapsamına göre iki bilgi düzeyi tanımlanır:

Bilgi düzeyi katsayısı eleman kapasitelerine doğrudan uygulanır. Sınırlı bilgi düzeyinde kapasiteler %25 azaltılır. Bu nedenle daha fazla inceleme yapmak çoğu zaman binanın lehine sonuç verir. Okul, hastane, yurt, AVM ve spor salonu gibi BKS = 1 ve BKS = 2 binalarda sınırlı bilgi düzeyi kullanılamaz (Madde 15.2.2.1).

TBDY 2018’e göre kaç karot alınır?

• Sınırlı bilgi düzeyi (Madde 15.2.4.3): Her katta kolon veya perdelerden en az 3 adet karot alınır. Yalnızca 3 karot varsa en düşük değer mevcut beton dayanımıdır. 3’ten fazla karot varsa (ortalama − standart sapma) ile (0,85 × ortalama) değerlerinden büyük olanı alınır.
• Kapsamlı bilgi düzeyi (Madde 15.2.5.3): Zemin katta en az 3, diğer katlarda en az 2 karot alınır. Binada toplam karot sayısı 9’dan az olamaz ve her 400 m² kat alanı için bir karot gerekir. Mevcut beton dayanımı (ortalama − standart sapma) ile (0,85 × ortalama) değerlerinden büyük olanıdır.
• Aykırı değer: Grubun en düşük sonucu, kalan sonuçların ortalamasının %75’inden düşükse değerlendirmeye alınmaz.
• Numune boyutu: Boyu ve çapı 100 mm olan karotların dayanımı katsayı uygulanmadan kullanılır. Diğer boy/çap oranları için dönüştürme katsayısı uygulanır (TS EN 12504-1).

Örneğin bodrumla birlikte 6 katlı ve toplam 1.820 m² olan bir binada sınırlı bilgi düzeyinde 6 × 3 = 18 karot gerekir. Kapsamlı bilgi düzeyinde zemin kattan 3, diğer beş kattan 2’şer olmak üzere 13 karot yeterlidir. Burada 1.820 / 400 = 5 ve en az 9 koşulu belirleyici değildir. Sonuçların değerlendirilmesi için karot sonucu kaç olmalı yazımıza ve karot değerlendirme aracımıza bakabilirsiniz.

TBDY 2018’e göre sıyırma ve donatı röntgeni sayısı

Donatı tespiti iki yöntemle yapılır. Sıyırmada beton örtüsü kaldırılarak donatının çapı, sınıfı, etriye aralığı ve korozyonu doğrudan görülür. Donatı röntgeninde (donatı tespit cihazıyla tarama) betona dokunmadan donatının sayısı ve yerleşimi belirlenir. Yöntemlerin ayrıntısı mevcut binada donatı tespiti yazımızda anlatılmıştır.

Örneğin her katında 18 kolon ve 2 perde, yani toplam 20 düşey eleman bulunan bir binada, projesi olmadığında kapsamlı bilgi düzeyi için her katta 2 eleman sıyrılır ve sıyrılmayan 18 elemanın %30’unda (6 eleman) donatı röntgeni çekilir. Sınırlı bilgi düzeyinde her katta 1 eleman sıyrılır, sıyrılmayan 19 elemanın %20’sinde (4 eleman) röntgen yapılır. Bu numuneler kolonlardan veya perdelerden seçilebilir; seçimi projeden sorumlu mühendis binanın taşıyıcı sistemine göre yapar.

Sıyırma, kolonların ve kirişlerin açıklık ortasındaki üçte birlik bölümde yapılır ve yüzey yüksek dayanımlı tamir harcıyla kapatılır. Perdelerde sıyırma, uç bölgesindeki (başlık) donatıyı ve gövde donatısını görecek şekilde planlanır. Tespit edilen donatının, binanın yapıldığı tarihteki minimum donatıya (proje varsa projedeki donatıya) oranı donatı gerçekleşme katsayısıdır. Bu katsayı 1’den büyük alınamaz ve tespit yapılmayan diğer elemanlara da uygulanır; kapsamlı bilgi düzeyinde perdeler, kolonlar ve kirişler için ayrı ayrı belirlenir.

Donatı çeliği numunesi ve çekiç deneyi

Sınırlı bilgi düzeyinde donatı sınıfı (S220 düz, S420 nervürlü) sıyrılan yüzeyde gözle belirlenir. Kapsamlı bilgi düzeyinde ise her donatı sınıfından bir çelik numunesi alınıp çekme deneyi yapılır. Sonuç projeye uymuyorsa en az üç numune daha alınır ve en elverişsiz akma gerilmesi kullanılır. Kapsamlı bilgi düzeyinde beton dayanımının binadaki dağılımı, karot sonuçlarıyla ilişkilendirilmiş beton çekici okumalarıyla kontrol edilebilir. TBDY 2018’de bu deney zorunlu değildir; karotun yerine de geçmez.

Röleve ve temel inceleme çukuru (temel kazısı)

TBDY 2018’de taşıyıcı sistem rölevesi tüm katlarda çıkarılır. Rölevede bütün kolonların, perdelerin, kirişlerin ve bölme duvarların yeri, boyutu ve malzemesi gösterilir. Kısa kolonlar ve komşu binalarla ilişki (bitişik, ayrık, derzli) de rölevede belirtilir. Temel sistemi, bina içinde veya dışında açılan “yeterli sayıda” inceleme çukuru ile belirlenir (15.2.4.1, 15.2.5.1). Yönetmelik bir sayı vermez. Uygulamada temel türünü, boyutunu ve derinliğini görmek için en az bir çukur açılır. Taban alanı büyük olan veya temel türü değişen binalarda iki ya da daha fazla çukur gerekir. Araç bunu öneri olarak gösterir. Zemin sınıfı ise zemin etüdüyle belirlenir (Madde 16.4).

Çelik, önüretimli ve yığma binalar

• Çelik binalar (15.2.6–15.2.7): Karot alınmaz. Proje yoksa sınırlı bilgi düzeyinde tüm elemanların boyutları, kaynakları ve birleşimleri kontrol edilir. Ayrıca her eleman türünden birer çelik numunesi, bir kaynak ve bir bulon numunesi alınır. Kapsamlı bilgi düzeyi için çelik detay projeleri mevcut olmalıdır. Bu durumda eleman ve birleşimlerin %20’si kontrol edilir; bir çelik, bir kaynak ve bir bulon numunesi alınır.
• Önüretimli (prefabrik) betonarme binalar (15.2.8–15.2.9): Sınırlı bilgi düzeyinde her kattan 3 karot alınır. Kapsamlı bilgi düzeyinde her 600 m²’den 1 ve binada en az 5 karot alınır.
• Yığma binalar (15.2.10–15.2.11): Duvar malzemesi, duvar yüzeyinin bir bölümünün sıvası kaldırılarak belirlenir. Kapsamlı bilgi düzeyinde bina dışından bir temel inceleme çukuru açılır ve en az iki duvar parçası numunesi alınarak basınç deneyi yapılır.

Bina yükseklik sınıfı (BYS) bilgi toplamayı nasıl etkiler?

TBDY 2018’de karot ve sıyırma sayıları bina yüksekliğine değil, bilgi düzeyine, kat sayısına ve eleman sayısına bağlıdır. Ancak bina yükseklik sınıfı değerlendirmenin hesap yöntemini belirler. BYS < 5 olan binalarda doğrusal hesap yöntemleri uygulanamaz ve doğrusal olmayan yöntem gerekir (Madde 15.5.3.1). BYS = 1 olan binalar yüksek bina sayılır ve Tablo 3.4(b)’deki performans hedefleri uygulanır. Doğrusal olmayan analizde eleman detaylarının güvenilirliği daha da önemli olduğundan, bu binalarda kapsamlı bilgi düzeyi tercih edilmelidir. Araç, bina yüksekliğini ve deprem tasarım sınıfını girdiğinizde BYS’yi ve hesap yöntemi sınırını gösterir. Deprem tasarım sınıfını TBDY 2018 tasarım spektrumu aracımızla bulabilirsiniz.

RYTE 2019’a göre riskli yapı tespitinde bilgi toplama

Riskli Yapıların Tespit Edilmesine İlişkin Esaslar (RYTE 2019), betonarme binaları yüksekliklerine ve kat sayılarına göre üç sınıfa ayırır. Her sınıfta bilgi toplama kapsamı farklıdır (Tablo 3.1):

H_T ve n_s farklı sınıf veriyorsa yüksek olan sınıf esas alınır. Alanı, bodrumlar hariç en küçük kat alanının %25’inden az olan en üst kat (küçük çatı katı), yükseklik ve kat sayısı hesabına katılmaz (Madde 3.2). Yığma binalar her durumda Bölüm 7’ye göre değerlendirilir.

Az katlı betonarme binalar (Bölüm 4)

İnceleme katı, kat yüksekliği boyunca tüm cepheleri açıkta olan en alt kattır. Genellikle zemin kattır. Rölöve inceleme katında, tüm bodrum katlarda ve düşey elemanların süreksiz olduğu katlarda alınır.

• Donatı tespiti (4.1.5): Rölöve alınan her katta kolonların en az %20’sinde (6’dan az olmamak üzere) ve perdelerin en az %20’sinde (2’den az olmamak üzere) yapılır. Kattaki kolon sayısı 6’dan azsa tüm kolonlarda, tek perde varsa o perdede tespit yapılır. Tespit yapılan elemanların en az yarısında sıyırma yapılır, kalanında donatı tahribatsız yöntemle (röntgen) belirlenir.
• Tahribatsız deney (4.1.8): İnceleme katında kolonların en az %20’sinde (12’den az olmamak üzere) ve perdelerin en az %20’sinde (6’dan az olmamak üzere) beton çekici, ultrases gibi tahribatsız yöntemler uygulanır. Kolon veya perde sayısı bu alt sınırların altındaysa tümünde uygulanır.
• Karot (4.1.8): Tahribatsız deneyde en düşük değerleri veren kolonların ve perdelerin yarısından karot alınır; işlem kolonlar ve perdeler için ayrı ayrı yapılır. Örneğin 18 kolonlu bir zemin katta 12 kolonda çekiç uygulanır, en düşük 6 kolondan karot alınır.
• Kirişler (4.1.7): Az katlı binalarda kirişlerde donatı tespiti yapılmaz. Kirişlerde TS 500’e göre düşey yükler için gereken donatının bulunduğu kabul edilir.

Orta ve yüksek katlı betonarme binalar (Bölüm 5 ve 6)

• Orta katlı (5.1): Rölöve ve kolon/perde donatı tespiti tüm katlarda yapılır. Ayrıca her katta kirişlerin %20’sinde (en az 6) donatı tespiti yapılır ve bunların en az %20’sinde sıyırma uygulanır. Tahribatsız deney tüm katlarda kolonların %10’unda (en az 6) ve perdelerin %10’unda (en az 2) yapılır. En düşük değer veren elemanların yarısından karot alınır. Mevcut beton dayanımı tüm katlar için tek bir değer olarak hesaplanır.
• Yüksek katlı (6.1): Orta katlı binaların koşullarına ek olarak her katta kirişlerin %20’sinde (en az 12) tahribatsız deney yapılır. En düşük değer veren 3 kirişten karot alınır; kiriş yoksa döşemelerden 3 karot alınır. Beton dayanımı her kat için düşey elemanlarda ve kirişlerde ayrı ayrı hesaplanır.

Güçlendirilmiş elemanlar, yığma ve karma binalar

• Betonarme mantolu kolonlar ve güçlendirme perdeleri (4.1.10): Elemanların en az %10’undan (3’ten az olmamak üzere) karot alınır. Mantolu kolonlarda ayrıca donatı tespiti yapılır. Bu tür elemanların sayısı 3’ten azsa hepsinden numune alınır. İnceleme katındaki tüm kolonlar ve perdeler güçlendirilmişse beton dayanımı rölöve alınan başka bir katta belirlenir (4.1.9).
• Yığma binalar (7.1): Karot alınmaz. Duvar malzemesi, en az bir iç ve bir dış duvarda sıvanın bir bölümü kaldırılarak belirlenir. Dayanımlar Tablo 7.1’den alınır ve asgari bilgi düzeyi katsayısı (0,90) kullanılır.
• Karma binalar (8.1): Betonarme elemanlar Bölüm 4’e, yığma duvarlar Bölüm 7’ye göre incelenir; asgari bilgi düzeyi katsayısı kullanılır.

RYTE 2019’da karot sonucu nasıl değerlendirilir?

RYTE 2019’da her karotun dayanımı Ek-B’deki boy/çap, çap, nem ve örselenme düzeltme katsayılarıyla düzeltilir. Mevcut beton dayanımı, düzeltilmiş dayanımların ortalamasının %85’i olarak alınır (4.1.11). Bu yöntem TBDY 2018’deki (ortalama − standart sapma) yaklaşımından farklıdır. Bu nedenle aynı karot sonuçları iki yönetmelikte farklı mevcut beton dayanımı verebilir. Bilgi düzeyi katsayısı, projesi olmayan veya projesine uymayan binalarda 0,90 (asgari), projesi olan ve uyumlu binalarda 1,00 (kapsamlı) alınır.

Örnek: 1 bodrum + zemin + 4 katlı apartman

Bodrum katında 20 kolon, diğer katlarda 18 kolon, her katta 2 perde ve 26–28 kiriş bulunan, kat alanı 300–320 m² olan, toplam 1.820 m²’lik bir betonarme konut binası için araçla bulunan asgari sayılar (K: kolon, P: perde, K/P: kolon veya perde, Kr: kiriş; TBDY 2018’de karot, sıyırma ve röntgen numuneleri kolonlardan veya perdelerden seçilebilir):

Tablo iki önemli noktayı gösteriyor. Birincisi, riskli yapı tespiti performans analizine göre çok daha az sahada çalışma gerektirir; çünkü amacı ayrıntılı kapasite hesabı değil, risk kararıdır. İkincisi, TBDY 2018’de kapsamlı bilgi düzeyi daha az karot ama daha fazla donatı taraması gerektirir. Buna karşılık bilgi düzeyi katsayısı 0,75 yerine 1,00 olur.

Sahada işlemler hangi sırayla yapılır?

1. Ön inceleme ve proje araştırması: Belediye arşivinden mimari ve statik projeler istenir. Projenin varlığı ve uyumu bilgi düzeyini belirler.
2. Röleve: Kolonlar, perdeler, kirişler, döşemeler, aks açıklıkları, kat yükseklikleri ve dolgu duvarlar ölçülür.
3. Donatı taraması: Donatı tespit cihazıyla seçilen elemanlar taranır. Bu işlem karot yerlerini belirlemek için de gereklidir; karot delinirken donatı kesilmemelidir.
4. Tahribatsız deney (RYTE): Beton çekici veya ultrases okumaları alınır, en düşük değerli elemanlar karot için işaretlenir.
5. Karot: Kolon ve perdelerin orta yüksekliğinden, sarılma bölgesi dışından, tercihen 100 mm çaplı numuneler alınır. Delikler aynı gün rötresiz tamir harcıyla doldurulur.
6. Sıyırma: Beton örtüsü açıklık ortasındaki üçte birlik bölümde kaldırılır; donatı çapı, sınıfı, etriye aralığı, kanca detayı ve korozyon fotoğrafla belgelenir, yüzey onarılır.
7. Temel inceleme çukuru (TBDY): Temel türü, boyutu ve derinliği belirlenir; çukur ölçüler alındıktan sonra kapatılır.
8. Laboratuvar ve değerlendirme: Karotlar basınç deneyine, gerekiyorsa donatı numuneleri çekme deneyine tabi tutulur; sonuçlar analize girilir.

Sık yapılan hatalar

• Performans analizi için yapılan incelemeyi riskli yapı tespiti sayılarıyla, ya da tersi şekilde planlamak.
• BKS = 1 veya 2 binalarda (okul, hastane, AVM) sınırlı bilgi düzeyiyle rapor hazırlamak.
• Kapsamlı bilgi düzeyinde “her 400 m² için bir karot” ve “toplam en az 9” koşulunu atlamak.
• RYTE’de karotu çekiç deneyi yapmadan rastgele seçilen elemanlardan almak; en düşük okuma veren elemanlar esas alınmalıdır.
• Bodrum katları ve süreksizlik olan katları rölöve dışında bırakmak.
• Donatı taraması yapmadan karot almak ve boyuna donatıyı kesmek; karot deliklerini veya sıyrılan yüzeyleri onarmadan bırakmak.
• Çekiç okumalarını karotla ilişkilendirmeden doğrudan beton dayanımı olarak kullanmak.

İlgili yazılar ve araçlar

• Karot Alımı ve Beton Dayanım Tespiti · Karot Sonucu Kaç Olmalı?
• Mevcut Binada Donatı Tespiti: Sıyırma, Donatı Röntgeni ve Röleve
• Karot Testi Hakkında Her Şey · Karot Sonucu Ne Zaman Çıkar?
• Riskli Yapı Tespiti Nasıl Yapılır? · Riskli Yapı Tespiti Hizmeti
• Deprem Performans Analizi · Deprem Performans Analizi Fiyatları
• Tüm hesap araçları

Karot, sıyırma ve röntgen hakkında sık sorulan sorular

Kaynaklar ve yönetmelik maddeleri

• Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), Resmî Gazete 18.03.2018, Sayı 30364 (mükerrer):
  • Madde 15.2.1–15.2.3 (bilgi toplamanın kapsamı, bilgi düzeyleri)
  • Madde 15.2.4–15.2.5 (betonarme binalarda sınırlı ve kapsamlı bilgi düzeyi)
  • Madde 15.2.6–15.2.11 (çelik, önüretimli ve yığma binalar)
  • Madde 15.2.12, Tablo 15.1 (bilgi düzeyi katsayıları); Madde 15.5.3.1 (doğrusal yöntemlerin sınırları)
  • Tablo 3.1 (BKS), Tablo 3.3 (BYS), Tablo 3.4 (performans hedefleri), Madde 16.4 (yerel zemin sınıfları)
• Riskli Yapıların Tespit Edilmesine İlişkin Esaslar (RYTE 2019), Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, 6306 sayılı Kanun’un Uygulama Yönetmeliği eki:
  • Madde 2.3 (zemin sınıfının belirlenmesi); Madde 3.1–3.8, Tablo 3.1 (bina sınıfları)
  • Madde 4.1 (az katlı betonarme binalarda rölöve ve bilgi toplama), Tablo 4.1 (bilgi düzeyi katsayıları)
  • Madde 5.1 ve 6.1 (orta ve yüksek katlı binalar); Madde 7.1 (yığma); Madde 8.1 (karma)
  • Ek-B (karot dayanımı düzeltme faktörleri ve sıyırma örneği)
• TS EN 12504-1 Beton deneyleri – Yapı betonu – Bölüm 1: Karot numuneleri – Alma, muayene ve basınç dayanımı tayini.
• TS EN 13791 Yapılarda ve öndökümlü beton bileşenlerde yerinde basınç dayanımının tahmini.
• TS EN 12504-2 Beton deneyleri – Yapı betonu – Bölüm 2: Tahribatsız muayene – Geri sıçrama sayısının tayini (beton çekici).

Bu yazı ve hesap aracı yönetmeliklerin öngördüğü asgari sayıları gösterir ve bilgilendirme amaçlıdır. Binanın durumu daha fazla inceleme gerektirebilir. Numune yerleri ve kesin sayılar, yönetmeliklerin güncel ve tam metnine göre projeden sorumlu inşaat mühendisi tarafından belirlenir.